ADD of ADHD?

ADD, ADHD, hyperactief syndroom, minimal brain damage, minimal brain dysfunction, nervositas, onhandelbare jongens (zie ADHD, een ‘modeverschijnsel’ dat maar niet uit de mode raakt) en de alom bekende “vroeger noemden we dat gewoon drukke kinderen”. ADHD is niet nieuw, maar heeft wel al verschillende namen gehad waardoor het soms lastig uitleggen is dat het al zo lang een bekend verschijnsel is. Laat staan dat je kan uitleggen wat het is!

Drie subtypen ADHD, waaronder ADD

Op dit moment wordt er binnen de wetenschap uitgegaan van drie subtypen ADHD waar het bekende ADD ook onder valt. Daardoor wordt ADD veelal niet meer apart genoemd, maar simpelweg meegenomen in de parapluterm ADHD.

DSM-IV-TR kent drie subtypes van ADHD:

  • het overwegend onoplettendheid type: er is vooral sprake van ernstig en aanhoudend aandachtstekort
  • het overwegend hyperactief-impulsief type: er is vooral sprake van ernstige en aanhoudende impulsiviteit en hyperactiviteit
  • het gecombineerde type: beide soorten problemen komen samen voor; dit is het meest voorkomende type

Informatie via GGZ.

Wat is ADHD (en ADD)?

ADHD (en ADD) kan zich bij iedereen anders manifesteren, toch is er een aantal kenmerken die bij bijna elke ADHD’er voorkomt. Problemen met concentratie, filteren van informatie, ‘drukte in je hoofd’, motivatie en stemmingswisselingen komen bij ontzettend veel mensen met ADHD (en ADD) voor.

Bekende kenmerken zijn:

  • Stemmingswisselingen
  • Chaotisch, vergeetachtig en dromerig (staren, afwezig)
  • Kan ergens volledig in opgaan (hyperfocus)
  • Gevoelig, emotioneel en creatief
  • Fantasierijk en een groot voorstellingsvermogen
  • Assertief maar onzeker
  • Heeft humor en is intelligent, denkt snel

Hoe manifesteert ADHD zich bij vrouwen?

Jarenlang is onderzoek naar ADHD vooral of zelfs volledig gericht geweest op jongens en (later) mannen. Gelukkig wordt er steeds meer onderzoek gedaan naar ADHD bij vrouwen (voor artikelen, kijk onderaan deze pagina). Dit geeft langzaamaan steeds meer inzicht in hoe ADHD zich manifesteert bij vrouwen.

Veel vrouwen worden niet, verkeerd en/of laat gediagnosticeerd met ADHD terwijl ze het wel hebben. Dit kan leiden tot burn-out, depressies, slecht zelfbeeld, weinig zelfvertrouwen enzovoorts. Veel vrouwen krijgen onterechte diagnoses als borderline, depressie (zonder aanwijsbare oorzaak of onterecht), chronische vermoeidheid of bipolaire stoornis en zijn jaren verder voordat ze de juiste hulp vinden.

Vrouwen met ADHD hebben vaak last van:

– dromerig, in zichzelf gekeerd

– afgeleid zijn, moeite met concentreren

– veel praten, van de hak op de tak

– moeite met time management

– gevoel anders te zijn dan anderen

– veel stress ervaren

Naast dat ADHD bij vrouwen zich anders laat zien dan bij mannen, is het hormonale aspect van belang. Oestrogeen speelt een rol in de ernst van de symptomen, het eerste deel van de cyclus zorgt meer oestrogeen voor minder last van ADHD-klachten. Dat is voor de behandeling van ADHD uiteraard belangrijk, net als andere momenten in een vrouwenleven waarin hormonen een rol spelen (zwangerschsp, overgang/menopauze).

Uitleggen ADHD

Een van de struikelblokken voor mensen met ADHD of ADD is dat het moeilijk is om aan anderen uit te leggen wat je ‘hebt’. Veel symptomen en klachten komen namelijk bij mensen zonder ADHD ook voor, maar slechts af en toe.

Op het moment dat de symptomen structureel van aard zijn, regelmatig voorkomen en een belemmering vormen voor het leven van de persoon met (vermoedelijk) ADHD kan er pas worden gekeken naar een aandoening. Af en toe je sleutels kwijt raken of een afspraak vergeten is wat anders dan structureel het gevoel hebben achter de feiten aan te lopen.

Diagnose ADHD

Alleen een erkende psychiater kan na gedegen onderzoek een diagnose als ADHD stellen. Wanneer je het gevoel hebt niet bij de juiste psychiater te zitten of de verkeerde (of geen) diagnose te krijgen, vraag dan vooral een second opinion aan!

In veel gevallen loont het, zeker voor vrouwen, om wat onderzoek te doen naar psychiaters gespecialiseerd in ADHD zodat je zeker weet dat je de juiste hulp zal krijgen. Het komt nog te vaak voor dat vrouwen zonder of met de verkeerde diagnose buiten staan omdat ADHD-gerelateerde symptomen niet worden herkend. Wanneer je onderzoek naar ADHD (of ADD) wil laten doen heb je een doorverwijzing van de huisarts naar de psychiater nodig.

Meer weten over ADHD?

Ik geef trainingen voor HR-medewerkers, managers, werkgevers en werknemers over ADHD op de werkvloer. Meer informatie, bekijk deze pagina en neem contact met mij op.

Hulpmiddelen en medicatie bij ADHD

De diagnose ADHD wordt door een psychiater gesteld, deze zal je in de regel doorsturen naar een psycholoog voor cognitieve therapie en voorstellen om met medicatie te starten. Er zijn verschillende opties in hulpmiddelen, medicatie en therapie.

Om je op weg te helpen hebben we hierbij een lijstje met opties, aanvullingen zijn zeker welkom! Mail ons met je suggesties. Voor enkele bekende opties die wetenschappelijk zijn onderzocht hebben we onderaan deze pagina links naar de onderzoeken geplaatst. Zo kan je een weloverwogen keuze maken in welke hulpmiddelen bij jou kunnen passen.

Medicatie

  • Methylfenidaat – Ritalin
  • Methylfenidaat – Concerta
  • Methylfenidaat – Medikinet
  • Methylfenidaat – Equasym XL
  • Dexamfetamine – Amfexa
  • Atomoxetine – Strattera
  • Bupropion – Wellbutrin
  • LTO3, LTO+ – RéLècs, Relecs (supplement, L-Theanine)
  • Cheqio (supplement, Ginseng en Ginkgo Biloba)

Therapie

  • Cognitieve gedragstherapie
  • Psychotherapie
  • Coaching
  • Neurofeedback
  • Hypnotherapie
  • Sporttherapie
  • Creatieve therapie
  • Cogmed geheugentraining

Verder lezen over ADHD

Diagnose ADHD
Online ADHD-test doen
Bekende symptomen en klachten bij ADHD
Therapie ADHD
Medicatie ADHD
ADHD dieet
Alternatieve behandeling ADHD

Vergoeding ADHD-medicatie en zorgverzekeringen

Het vinden van de juiste ADHD-medicatie en de zorgverzekering die daarvoor de beste vergoeding biedt kan een flinke uitdaging zijn. Gelukkig zijn er verschillende goede overzichten en informatiepagina’s te vinden om je op weg te helpen.

  • Informatie over vergoeding van ADHD-medicatie is te vinden bij Steunpunt ADHD. Dit is onderdeel van Balans.
  • De site van belangenvereniging Balans biedt goede informatie over medicatie en zorgverzekeringen. Leden kunnen via Balans een collectieve zorgverzekering afsluiten.
  • Op de site van Independer staat een overzicht van zorgverzeraars en geboden vergoedingen bij ADHD.

Mist er informatie of is het niet meer up to date? Laat het ons vooral weten!

Wetenschappelijk onderzoek ADHD bij vrouwen

Gelukkig wordt er steeds meer onderzoek gedaan naar ADHD bij mannen en vrouwen, hoe de symptomen zich verschillend kunnen uiten en hoe hormonen de behandeling beïnvloeden. Sekse, gender, etniciteit en comorbiditeit (voorkomen andere aandoeningen) bij ADHD wordt steeds uitvoeriger onderzocht.

Ben je benieuwd naar bevindingen uit de wetenschap? Onderstaande artikelen zijn een goede start in je zoektocht naar wetenschappelijke informatie. Let wel, veel wetenschappelijke onderzoeken en artikelen worden gepubliceerd in het Engels en niet alle artikelen zijn openbaar gepubliceerd. Wetenschappelijke artikelen zoeken, onder andere in het Nederlands, kan ook via Google Scholar.

Meer weten over ADHD?

Ik geef trainingen voor HR-medewerkers, managers, werkgevers en werknemers over ADHD op de werkvloer. Meer informatie, bekijk deze pagina en neem contact met mij op.

ADHD bij vrouwen

Is ADHD diagnosed in accord with diagnostic criteria? Overdiagnosis and influence of client gender on diagnosis.
Bruchmüller K, Margraf J, Schneider S. Februari 2012

A Review of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Women and Girls: Uncovering This Hidden Diagnosis
Patricia O. Quinn, MDcorresponding author and Manisha Madhoo, MD. Oktober 2014

Attention Deficit Hyperactivity Disorder symptoms and smoking trajectories: race and gender differences.
Lee CT, Clark TT, Kollins SH, McClernon FJ, Fuemmeler BF. Maart 2015

Gender Differences in the Behavioral Symptoms and Neuropsychological Performance of Patients with Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder Treated with Methylphenidate: A Two-Year Follow-up Study.
Wang LJ, Chen CK, Huang YS. Augustus 2015

Adult ADHD Symptoms and Satisfaction With Life: Does Age and Sex Matter?
Oerbeck B, Overgaard K, Pripp AH, Aase H, Reichborn-Kjennerud T, Zeiner P. November 2015

Associations of Age, Gender, and Subtypes With ADHD Symptoms and Related Comorbidity in a Danish Sample of Clinically Referred Adults.
Soendergaard HM, Thomsen PH, Pedersen E, Pedersen P, Poulsen AE, Winther L, Nielsen JM, Henriksen A, Rungoe B, Soegaard HJ. Januari 2014

Prevalence and Correlates of Self-Reported ADD/ADHD in a Large National Sample of Canadian Adults.
Hesson J, Fowler K. Maart 2015

Childhood and persistent ADHD symptoms associated with educational failure and long-term occupational disability in adult ADHD.
Fredriksen M, Dahl AA, Martinsen EW, Klungsoyr O, Faraone SV, Peleikis DE. Juni 2014

Gender differences in 2 clinical trials of adults with attention-deficit/hyperactivity disorder: a retrospective data analysis.

Robison RJ, Reimherr FW, Marchant BK, Faraone SV, Adler LA, West SA. Februari 2008

 

Etniciteit en culturele achtergrond bij ADHD

Attention Deficit Hyperactivity Disorder symptoms and smoking trajectories: race and gender differences.
Lee CT, Clark TT, Kollins SH, McClernon FJ, Fuemmeler BF. Maart 2015

Racial and ethnic disparities in parent-reported diagnosis of ADHD: National Survey of Children’s Health (2003, 2007, and 2011).
Collins KP, Cleary SD. Januari 2016

Impact of Maternal and Child Race on Maternal Ratings of ADHD Symptoms in Black and White Boys.
Barrett C, DuPaul GJ. December 2015

Racial/ethnic disparities in ADHD diagnosis by kindergarten entry.
Morgan PL, Hillemeier MM, Farkas G, Maczuga S. Augustus 2015

Parent preferences regarding stimulant therapies for ADHD: a comparison across six European countries.
Nafees B, Setyawan J, Lloyd A, Ali S, Hearn S, Sasane R, Sonuga-Barke E, Hodgkins P. December 2014

Attention deficit hyperactivity disorder and personality characteristics in older adults in the general Dutch population.
Michielsen M, Comijs HC, Semeijn EJ, Beekman AT, Deeg DJ, Kooij JJ. December 2014

Under diagnosis of adult ADHD: cultural influences and societal burden.
Asherson P, Akehurst R, Kooij JJ, Huss M, Beusterien K, Sasané R, Gholizadeh S, Hodgkins P. Juli 2012

 

Hormonen, menstruatiecyclus, zwangerschap, menopauze en ADHD

Cognitive functions of regularly cycling women may differ throughout the month, depending on sex hormone status; a possible explanation to conflicting results of studies of ADHD in females.
Haimov-Kochman R, Berger I. April 2014

Midlife ADHD in women: any relevance to menopause?
Pines A. Februari 2016

ADHD and pregnancy.
Freeman MP. Juli 2014

ADHD treatment and pregnancy.
Besag FM. Juni 2014

Use of ADHD medication during pregnancy from 1999 to 2010: a Danish register-based study.
Haervig KB, Mortensen LH, Hansen AV, Strandberg-Larsen K. Mei 2014

 

Relaties, seks, seksueel geweld en ADHD

The Link Between ADHD and the Risk of Sexual Victimization Among College Women: Expanding the Lifestyles/Routine Activities Framework.
Snyder JA. November 2015

Childhood Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder Predicts Intimate Partner Victimization in Young Women.
Guendelman MD, Ahmad S, Meza JI, Owens EB, Hinshaw SP. Januari 2016

Attention-deficit/hyperactivity disorder symptom levels and romantic relationship quality in college students.
Bruner MR, Kuryluk AD, Whitton SW. Januari 2015

ADHD en eten

Attention deficit hyperactivity disorder and disordered eating behaviors: links, risks, and challenges faced.
Ptacek R, Stefano GB, Weissenberger S, Akotia D, Raboch J, Papezova H, Domkarova L, Stepankova T, Goetz M. Maart 2016

Health, Dietary Habits, and Achievement Motivation in College Students with Self-Reported ADHD Diagnosis.
Merkt J, Gawrilow C. Februari 2014

Influence of attention-deficit/hyperactivity disorder on binge eating behaviors and psychiatric comorbidity profile of obese women.
Nazar BP, Suwwan R, de Sousa Pinna CM, Duchesne M, Freitas SR, Sergeant J, Mattos P. April 2014

 

ADHD en slapen

Sleep and daytime function in adults with attention-deficit/hyperactivity disorder: subtype differences.
Yoon SY, Jain UR, Shapiro CM. Juli 2013

Sex differences and the interaction of age and sleep issues in neuropsychological testing performance across the lifespan in an ADD/ADHD sample from the years 1989 to 2009.
Fisher BC, Garges DM, Yoon SY, Maguire K, Zipay D, Gambino M, Shapiro CM. April 2014

Associations between sleep characteristics, seasonal depressive symptoms, lifestyle, and ADHD symptoms in adults.
Bijlenga D, van der Heijden KB, Breuk M, van Someren EJ, Lie ME, Boonstra AM, Swaab HJ, Kooij JJ. April 2013

Association Between Sleep Problems and Symptoms of Attention Deficit Hyperactivity Disorder in Adolescence: Results From a Large Population-Based Study.
Hysing M, Lundervold AJ, Posserud MB, Sivertsen B. Oktober 2015

Body temperature, activity and melatonin profiles in adults with attention-deficit/hyperactivity disorder and delayed sleep: a case-control study.
Bijlenga D, Van Someren EJ, Gruber R, Bron TI, Kruithof IF, Spanbroek EC, Kooij JJ. December 2013

Delayed sleep timing and symptoms in adults with attention-deficit/hyperactivity disorder: a controlled actigraphy study.
Gamble KL, May RS, Besing RC, Tankersly AP, Fargason RE. Mei 2013

ADHD en andere psychiatrische aandoeningen (comorbiditeit)

Attention Deficit Hyperactivity Disorder Symptoms, Comorbidities, Substance Use, and Social Outcomes among Men and Women in a Canadian Sample.
Vingilis E, Erickson PG, Toplak ME, Kolla NJ, Mann RE, Seeley J, vanderMaas M, Daigle DS. Mei 2015

Investigating Resilience to Depression in Adults With ADHD.
Oddo LE, Knouse LE, Surman CB, Safren SA. April 2016

High prevalence of self-reported photophobia in adult ADHD.
Kooij JJ, Bijlenga D. december 2014

Seasonality of mood disorders in adults with lifetime attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD).
Amons PJ, Kooij JJ, Haffmans PM, Hoffman TO, Hoencamp E. April 2006

Adult attention deficit hyperactivity disorder symptom profiles and concurrent problems with alcohol and cannabis: sex differences in a representative, population survey.
Kolla NJ, van der Maas M, Toplak ME, Erickson PG, Mann RE, Seeley J, Vingilis E. Februari 2016

Natuurlijke middelen (valeriaan, ginkgo biloba)

Effect of valerian extract preparation (BIM) on the sleep-wake cycle in rats.
Tokunaga S, Takeda Y, Niimoto T, Nishida N, Kubo T, Ohno T, Matsuura Y, Kawahara Y, Shinomiya K, Kamei C. Februari 2007

Hyperactivity, concentration difficulties and impulsiveness improve during seven weeks’ treatment with valerianroot and lemon balm extracts in primary school children.
Gromball J, Beschorner F, Wantzen C, Paulsen U, Burkart M. Juli 2014

Ginkgo biloba in the treatment of attention-deficit/hyperactivity disorder in children and adolescents. A randomized, placebo-controlled, trial.
Shakibaei F, Radmanesh M, Salari E, Mahaki B. Mei 2015

Complementary medicines (herbal and nutritional products) in the treatment of Attention Deficit HyperactivityDisorder (ADHD): a systematic review of the evidence.
Sarris J, Kean J, Schweitzer I, Lake J. Augustus 2011

Natural Product-Derived Treatments for Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: Safety, Efficacy, and Therapeutic Potential of Combination Therapy.
Ahn J, Ahn HS, Cheong JH, Dela Peña I. Februari 2016

LTO3, LTO+, RéLècs, Relecs (L-Theanine)

Effects of L-theanine on posttraumatic stress disorder induced changes in rat brain gene expression.
Ceremuga TE, Martinson S, Washington J, Revels R, Wojcicki J, Crawford D, Edwards R, Kemper JL, Townsend WL, Herron GM, Ceremuga GA,Padron G, Bentley M. Augustus 2014

To sleep or not to sleep: a systematic review of the literature of pharmacological treatments of insomnia in children and adolescents with attention-deficit/hyperactivity disorder.
Barrett JR, Tracy DK, Giaroli G. December 2013

The effects of L-theanine (Suntheanine®) on objective sleep quality in boys with attention deficit hyperactivity disorder (ADHD): a randomized, double-blind, placebo-controlled clinical trial.
Lyon MR, Kapoor MP, Juneja LR. December 2011

Behavioral and molecular evidence for psychotropic effects in L-theanine.
Wakabayashi C, Numakawa T, Ninomiya M, Chiba S, Kunugi H. Februari 2012

Methylfenidaat (Ritalin, Concerta)

Effects of Methylphenidate on Memory Functions of Adults with ADHD.
Fuermaier AB, Tucha L, Koerts J, Weisbrod M, Lange KW, Aschenbrenner S, Tucha O. April 2016

High-dose Stimulants for Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: A Review of the Clinical Effectiveness, Safety and Guidelines [Internet].
Ottawa (ON): Canadian Agency for Drugs and Technologies in Health. Maart 2016.

To meta-analyze or not to meta-analyze? A combined meta-analysis of N-of-1 trial data with RCT data on amphetamines and methylphenidate for pediatric ADHD.
Punja S, Schmid CH, Hartling L, Urichuk L, Nikles CJ, Vohra S. April 2016

Treatment outcomes after methylphenidate in adults with attention-deficit/hyperactivity disorder treated with lisdexamfetamine dimesylate or atomoxetine.
Joseph A1, Cloutier M2, Guérin A2, Nitulescu R2, Sikirica V3. Maart 2016

Dexamfetamine

[Lisdexamfetamine dimesylate: a Treatment Option for Children and Adolescents with AttentionDeficit/Hyperactivity Disorder in Germany and Across Europe].
[Article in German]
Häge A, Banaschewski T, Dittmann RW. December 2015

Functional outcomes from a head-to-head, randomized, double-blind trial of lisdexamfetamine dimesylate and atomoxetine in children and adolescents with attention-deficit/hyperactivity disorder and an inadequate response to methylphenidate.
Nagy P, Häge A, Coghill DR, Caballero B, Adeyi B, Anderson CS, Sikirica V, Cardo E. Februari 2016

Wellbutrin, Bupropion

Bupropion in adults with Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: a randomized, double-blind study.
Hamedi M, Mohammdi M, Ghaleiha A, Keshavarzi Z, Jafarnia M, Keramatfar R, Alikhani R, Ehyaii A, Akhondzadeh S. 2014

A systematic review of randomized controlled trials of bupropion versus methylphenidate in the treatment ofattention-deficit/hyperactivity disorder.
Maneeton N, Maneeton B, Intaprasert S, Woottiluk P. Augustus 2014

Bupropion versus methylphenidate in the treatment of children with attention-deficit/hyperactivity disorder: randomized double-blind study.
Jafarinia M, Mohammadi MR, Modabbernia A, Ashrafi M, Khajavi D, Tabrizi M, Yadegari N, Akhondzadeh S. Juli 2012

Verder lezen over ADHD

Diagnose ADHD
Online ADHD-test doen
Bekende symptomen en klachten bij ADHD
Therapie ADHD
Medicatie ADHD
ADHD dieet
Alternatieve behandeling ADHD